Z historii gnieźnieńskich szachów

Najstarsza informacja dotycząca zorganizowanego życia szachowego w Polsce pochodzi z Poznania. Dotyczy ona korespondencyjnych partii szachowych rozegranych w latach 1839-1840 pomiędzy klubami poznańskim i berlińskim. W dziewiętnastowiecznej literaturze oraz prasie zachowały się także ślady życia szachowego w innych miejscowościach ówczesnego Wielkiego Księstwa Poznańskiego takich jak Kórnik, Środa, Rogoźno, Wągrowiec czy Witkowo. Czasopismo „Schachzeitung der Berliner Schachgesellschasft" informowało, że w 1839 roku istniał klub szachowy w Gnieźnie1. Należy zwrócić uwagę na ten szczególny moment, gdyż jest to najstarsza wzmianka o działalności klubów i  stowarzyszeń sportowych w naszym mieście2. W tym samym czasie, w którym odbył się wspomniany mecz pomiędzy Poznaniem i Berlinem (1839-1840), rozegrano partię korespondencyjną Poznań - Gniezno zakończoną remisem. Niestety, nie zachował się jej zapis.

W tym okresie szachy traktowane były jako rozrywka. Szachiści spotykali się nie tylko w domach, ale także w kawiarniach, cukierniach czy różnych salonach, w których ogniskowało się życie kulturalne i towarzyskie. Przed I wojną światową szczególną popularnością cieszyły się pokazy gry jednoczesnej (tzw. symultany) z udziałem różnych mistrzów szachowych w roli głównej. W dniu 9 października 1912 roku rosyjski mistrz Znosko-Borowski rozegrał w Poznaniu symultanę na 24 szachownicach, uzyskując wynik +19=1-4. W symultanie tej brał udział gnieźnianin Kazimierz Stock, który swoją partię wygrał. Dzieje szachów w okresie zaboru znane są niestety tylko we fragmentach.

Bezpośrednio po odzyskaniu niepodległości nastąpił gwałtowny rozwój życia szachowego w Polsce. W grudniu 1922 roku powstał Gnieźnieński Klub Szachowy. Prezesem klubu, w skład którego weszło około trzydziestu osób, został znany gnieźnieński księgarz i dziennikarz Wiktor Emanuel Mallow, żyjący w latach 1861-1933. W okresie międzywojennym zrzeszeni w GKSz szachiści nie tylko organizowali turnieje, symultany czy mecze, ale także prowadzili wykłady z teorii gry szachowej, a nawet zajmowali się działalnością wydawniczą. Członkowie klubu, którymi mogli zostać przedstawiciele obojga płci (pod warunkiem ukończenia 18 lat), posiadali szachowe legitymacje.

 


1 A. Kwilecki, Szachy w Poznaniu. Sto pięćdziesiąt lat 1839-1988, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1990, s. 12.
2 W książce Andrzeja Elantkowskiego Ocalić od zapomnienia. Osiągnięcia gnieźnieńskich sportowców w latach 1839-2003, wydanej w Gnieźnie w 2006 roku, wspomniana wyżej działalność gnieźnieńskich szachistów uznawana jest za początek udokumentowanej aktywności sportowej na terenie Gniezna. Tamże, s. 11.


Klub posiadał własną pieczątkę, przedstawiającą szachownicę oraz w otoku jego nazwę3. Miejscem szachowych rozgrywek były m.in. Hotel Europejski, Hotel Francuski oraz kawiarnia Wiedeńska. W szachowym życiu międzywojennego Gniezna uczestniczyły także uczniowskie kluby działające przy gimnazjum im. Bolesława Chrobrego oraz Szkole Handlowo-Przemysłowej. Prężne były także kółka szachowe Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży „Prąd” przy parafii św. Wawrzyńca oraz sekcje szachowe w klubach sportowych Stella, Lech, Herkules czy w Związku Strzeleckim4. W okresie II Rzeczypospolitej organizowano liczne turnieje indywidualne oraz mecze z drużynami innych miast. Regularnie odbywały się oficjalne mistrzostwa Gniezna. Pierwsze z nich rozegrano 27 grudnia 1925 r., a ich triumfatorem został niespełna dwudziestoletni Jan Bogdas. W późniejszych latach mistrzami miasta byli Alfred Czarnota, Włodzimierz i Witold Wesołowscy, Kazimierz Badylak, Marian Radwański, Marian Seredyński, Tadeusz Mallow (syn Wiktora Emanuela Mallowa), Tadeusz Nowaczyk i Florian Obarski. Czołowymi szachistami gnieźnieńskimi lat międzywojennych byli oprócz wspomnianych: majorowie Majdanowicz i Kański, Julian Eliks, Zdzisław Lubiński, dr Eugeniusz Schittek, Stanisław Gawrych, Marian Szymański, Kazimierz Stock, Czesław Białkiewicz, Tadeusz Szewczyński. Miłośnikami „królewskiej gry”, którzy wspierali jej rozwój, byli także przedstawiciele gnieźnieńskiej „elity" - m.in. prezydenci Leon Barciszewski, Bolesław Kasprowicz, inż. Maksymilian Hensel, starości Łysakowski i Słaby oraz przewodniczący RM dr Rabski, ks. dziekan Mateusz Zabłocki, ks. proboszcz Franciszek Napierała. Opisując najważniejsze wydarzenia dotyczące gnieźnieńskich szachów w tym okresie warto wspomnieć - jako ciekawostkę - o tym, które miało miejsce w Białej Sali poznańskiego Hotelu Bazar 16 grudnia 1928 roku. Wtedy to symultanę rozgrywał ówczesny mistrz świata dr Aleksander Alechin. Ten legendarny rosyjski arcymistrz uznawany jest powszechnie za jednego z największych szachistów wszech czasów i zarazem jedną z najbarwniejszych osobowości życia szachowego tamtych lat. W poznańskiej symultanie, która trwała od godziny 19.00 do 2.30 w nocy, rozegrano 32 partie. Alechin wygrał dwadzieścia partii, sześć zremisował i sześć przegrał. Jednym z pogromców mistrza świata okazał się gnieźnianin Marian Radwański. Jego sukces świadczyć może o bardzo wysokim poziomie gry, jaki reprezentowali gnieźnieńscy szachiści w latach międzywojennych.

 


3 Więcej interesujących informacji na temat funkcjonowania Gnieźnieńskiego Klubu Szachistów znaleźć można w statucie GKSz wydanym w roku 1928.
4 Wiele cennych informacji o szachowym życiu międzywojennego Gniezna zawiera artykuł Tadeusza Wolszy p.t. Gnieźnieński Klub Szachowy (1922-1939) opublikowany w magazynie „Szachista” z lipca 2005, s. 23-25.


W ponurym okresie lat okupacji nastąpiła przerwa w życiu szachowym Gniezna. Pomimo tego działalność gnieźnieńskich szachistów nie zamarła całkowicie. Przykładem niech będzie obóz jeniecki w Dobiegniewie pow. Wyrzysk, który istniał w latach 1940-45. Rozgrywano w nim wiele turniejów i spotkań pomiędzy reprezentacjami miast, baraków itp., w których czołowe role odgrywali internowani szachiści z Gniezna.

Pierwsze powojenne mistrzostwa Gniezna rozegrano już w 1946 roku, a zwyciężył w nich major Kański. Liderami gnieźnieńskich szachistów byli wówczas mistrzowie miasta Bernard Wrześniewski i Kazimierz Pilarczyk. W późniejszych latach kilkakrotnym mistrzem Gniezna był Kazimierz Kujawski. Jeśli natomiast chodzi o rozgrywki drużynowe, to zainaugurowano je w 1950 roku, kiedy to rozegrano pierwsze powojenne spotkanie drużyn Gniezna i Poznania, zakończone zwycięstwem gnieźnian w stosunku 7:4. W tym i późniejszym okresie szachiści z Gniezna występowali w rozgrywkach ligi wojewódzkiej. W roku 1972, działająca przy Powiatowej Radzie Narodowej, drużyna Ludowego Zespołu Sportowego Piast Gniezno awansowała do turnieju barażowego ogólnopolskiej II ligi szachowej, ale niestety nie osiągnęła upragnionego sukcesu. W 1974 roku sekcję szachową Piast przejął Ludowy Klub Sportowo-Turystyczny Chrobry Gniezno, w skład którego wchodziły także sekcje kolarzy, łuczników i ciężarowców. W tym samym roku szachiści Chrobrego triumfowali z wielką przewagą w drużynowych rozgrywkach ligi wojewódzkiej i ponownie stanęli przed szansą awansu do II ligi. Po raz trzeci w barażach o II ligę gnieźnianie walczyli w 1981 roku, tym razem pod szyldem Orkan. Wszystkie te próby zakończyły się niepowodzeniem. W następnych latach, po reorganizacji rozgrywek dokonanej przez Polski Związek Szachowy, gnieźnieńscy szachiści, już jako drużyna Ludowego Klubu Sportowo-Turystycznego Chrobry, przez trzy sezony występowali w lidze makroregionalnej rozgrywanej kolejno w Wągrowcu, Gorzowie i Mielnie. Niestety, kolejne próby pukania do bram II ligi także nie przynosiły efektów. Dopiero w 1995 roku, pod przewodnictwem prezesa Jaromira Dziela, gnieźnianie osiągnęli upragniony awans. W II lidze Chrobry występował przez cztery kolejne sezony. Zawodnikami, którzy wchodzili w skład tej drużyny, byli: Marek Maćkowiak, Łukasz Bardeli, bracia Jan, Kazimierz i Zygmunt Kujawscy, Michał Wysocki, Wiesław Banach, Ireneusz Krygier, Jaromir Dziel, Mirosław Sobczak, Bartosz Kyciak, Waldemar Męczyński, Jarosław Tomczykowski oraz Grażyna Grzelachowska i Iwona Tomczykowska.


Spadek z II ligi nastąpił z prozaicznych powodów – braku środków finansowych na wyjazd w 1999 roku na turniej do Lublina. Ponownie w rozgrywkach II ligi drużyna Chrobrego wystartowała w roku 2006, plasując się na bardzo wysokim, dziesiątym miejscu. Już wówczas wzmocniona została zawodnikiem z litewskich Radwiliszek Vaidasem Sakalauskasem, legitymującym się tytułem mistrza międzynarodowego. W kolejnych latach w rozgrywkach II ligi barw Chrobrego bronili także mistrz FIDE Łukasz Bardeli, mistrz międzynarodowy Artur Sygulski, który ma na swoim koncie udział w trzech olimpiadach szachowych, Ryszard, Jan i Kazimierz Kujawscy, Rafał Nowak, Wiesław Banach, Mirosław Sobczak, junior Kamil Jędrzejewski, Emil Wiśniewski, Ireneusz Krygier, Piotr Grzelachowski, Andrzej Józefczak oraz Grażyna Grzelachowska, a także uzdolniona i utytułowana juniorka Jagoda Gołek.

Największe sukcesy szachiści gnieźnieńscy notują w turniejach o mistrzostwo zrzeszenia „Ludowe Zespoły Sportowe”. W zawodach tych, nazywanych turniejami o „Złotą Wieżę”, nasi zawodnicy ponad trzydziestokrotnie zapewniali sobie awans do ogólnopolskich finałów. W ostatnich latach trzykrotnie udało się im stanąć na podium: w 2006 roku podczas finału rozegranego w Chotowej Chrobry zajął drugie miejsce, rok później w finale zorganizowanym w Gnieźnie uplasował się na miejscu trzecim, zaś w roku 2008 w Pułtusku - który gościł finalistów jubileuszowej, pięćdziesiątej edycji tego turnieju - gnieźnianie ponownie zdobyli srebrny medal. Najczęściej w finałach centralnych turnieju o „Złotą Wieżę” grali bracia Kazimierz, Jan, Zygmunt i Ryszard Kujawscy, Ireneusz Krygier, Ewa Zagrodzka-Zamiar, Grażyna Grzelachowska, Jagoda Gołek, Wiesław Banach, Sławomir Marmurowicz, Łukasz Bardeli, Kamil Jędrzejewski i Mirosław Sobczak.

Przy okazji omawiania występów gnieźnieńskich szachistów w rozgrywkach LZS warto wspomnieć o bardzo spektakularnym sukcesie indywidualnym, który w 1977 roku odniósł Jan Kujawski. Otóż w zorganizowanym w Książu k/ Wałbrzycha finale XIX turnieju o „Złotą Wieżę” okazał się najlepszy w bardzo silnej stawce utytułowanych konkurentów.